Honderd jaar later. De Groote Oorlog, een stuk lokale geschiedenis

Komen-Waasten herdenkt de Eerste Wereldoorlog met verschillende initiatieven.

Wie het heeft over de honderdste verjaardag van de Eerste Wereldoorlog in België, denkt meteen aan grote herdenkingsplechtigheden met staatshoofden, ministers en ambassadeurs in vol ornaat, op plaatsen waar de veldslagen plaatsvonden die vermeld zijn in alle geschiedenisboeken. Toch zijn ook vele kleine steden en dorpen door deze oorlog getroffen, zoals Komen-Waasten. De sporen zijn nog altijd zichtbaar en maken deel uit van het dagelijkse leven van de inwoners. Dat zet sommigen ertoe aan de lokale bevolking op te roepen om samen het verleden te herdenken. Met andere woorden, de herdenking van de Groote Oorlog is niet alleen een staatszaak. Ook burgers zijn er nauw bij betrokken.

Een eigen plaats om de Groote Oorlog te herdenken

Auteur Justine Dugardin

Van 1914 tot 1918 was België betrokken bij een wereldwijd conflict. De laatste veldslagen in de streek van Ieper woedden volop toen het einde van de oorlog – de wapenstilstand van 11 november 1918 – nabij was. Op 12 km ten zuiden van de stad waren de gemeenten die nu Komen-Waasten vormen grotendeels in de as gelegd. Duizenden soldaten verloren het leven in de velden doorploegd met loopgraven en bezaaid met shrapnels. Honderd jaar later gaat het leven weer rustig zijn gang. Komen-Waasten is heropgebouwd, maar het landschap getuigt nog steeds van de verschrikkelijke gebeurtenissen uit het verleden. De stad telt twintig militaire begraafplaatsen van het Britse Rijk, die deel uitmaken van het rijke patrimonium van de Groote Oorlog in deze streek. Vooral het Ploegsteert Memorial to the Missing is een hoogtepunt voor de bezoekers.

De militaire kerkhoven vormen herinneringsplaatsen – een concept bedacht door Pierre Nora. “De notie herinneringsplaats verwijst naar het geheel van culturele herkenningstekens, plaatsen, praktijken en expressies afkomstig uit een gemeenschappelijk verleden. Deze herkenningstekens kunnen concreet en tastbaar zijn (voorwerpen of monumenten), maar ook immaterieel (geschiedenis, taal of tradities). Herinneringsplaatsen dienen niet alleen om kennis door te geven, maar moeten ook een bron van emotie zijn.

De sporen uit het verleden krijgen een nieuwe betekenis wanneer ze uitgroeien tot herinneringen die steunen op levende, hedendaagse dragers. Het geheugen komt tot leven wanneer het de burger bereikt…”. Deze plaatsen verbinden het verleden met het heden, vormen de gemeenschap en zetten aan tot reflectie. (Commission Franco-Québécoise sur les Lieux de Mémoire communs) De herinneringsplaatsen in Komen-Waasten trekken sinds vier jaar veel aandacht door de herdenkingen van de honderdste verjaardag van de Eerste Wereldoorlog. Ze brengen de bevolking samen om terug te denken aan het pijnlijke verleden van de streek, dat in het collectieve geheugen van de Belgen en zeker de inwoners staat gegrift als een bloedbad.

De geschiedenis van de grond waarop ze leven

Het rijke historische patrimonium wordt in de schijnwerpers geplaatst door verschillende instellingen in de stad, zoals de Dienst voor Toerisme en het interpretatiecentrum Plugstreet 14-18 Experience. Bedoeling is toeristen aan te trekken, en meer bepaald Britse bezoekers die vaak op zoek zijn naar een familielid dat is begraven op een van de kerkhoven in de streek of wiens naam er op een gedenksteen staat.

Maar wat betekent dat alles voor de lokale bevolking? Vanuit het idee dat het verleden van de Groote Oorlog in Komen op de eerste plaats een lokaal verleden is, zijn twee initiatieven gegroeid. Ze willen de Komenaren en vooral de stedelijke scholen aanzetten tot deelname aan de herdenking van dit wereldwijde conflict. Nu de apotheose van 11 november 2018 dichterbij komt, wil ook Vicinia hulde brengen aan de soldaten die zijn gesneuveld voor hun land. Daarom plaatsen we in dit artikel beide initiatieven in de kijker.

Plugstreet Memory

Het eerste heet ‘Plugstreet Memory’, een project om het peterschap van soldatengraven op te nemen. Anny Beauprez, oud-voorzitster van de Dienst voor Toerisme van de stad en onderwijzeres op rust, is er de initiatiefneemster en drijvende kracht van. Het idee ontstond in 2011. Toen ze Britse en Australische scholen de vele militaire begraafplaatsen en monumenten in haar kleine stad zag bezoeken, vroeg ze zich af: “Waarom zijn onze plaatselijke scholen minder geneigd om dit patrimonium van de Groote Oorlog te ontdekken? Hoe zetten we hen ertoe aan het verleden te herdenken?”. Zo kreeg het initiatief vorm.

Na twee jaar administratief werk was het eerste peterschap een feit in november 2013. Bij een herdenking op het militaire kerkhof waar het petekind zich bevindt, krijgen de klassen een adoptiecertificaat. Het initiatief kende snel succes. Ook volwassenen uit de buurt en mensen van buiten Komen-Waasten toonden belangstelling. In 2018 telt het project 194 petekinderen voor 104 adoptanten, en dat is geen eindpunt. Wie zich wil inschrijven, kan contact opnemen met de Dienst voor Toerisme van Komen-Waasten. De contactgegevens vindt u in de Atlas van buurtinitiatieven: Plugstreet Memory.

Om de plechtigheid een officieel karakter te verlenen, doet Anny een beroep op de Entente des Associations Patriotiques van Komen-Waasten. Die organisatie groepeert verschillende kleinere oud-strijdersverenigingen van de stad. Ze is gespecialiseerd in ceremoniën die in het teken staan van de Eerste Wereldoorlog, maar ook van de Tweede en andere oorlogen.

Een klaproos ter nagedachtenis van onze helden

Recenter zag een initiatief van Plugstreet 14-18 Experience het levenslicht: ‘Un coquelicot en mémoire de nos héros’ (Een klaproos ter nagedachtenis van onze helden). Sinds enkele jaren probeert het interpretatiecentrum, dat vooral bestemd is voor toeristen, de lokale bevolking aan te spreken met een reeks ludieke activiteiten. Het doel is hetzelfde: de lagere scholen betrekken bij de herdenking van de honderdste verjaardag. Vorig schooljaar maakten verschillende klassen van Komen-Waasten klaprozen – het herdenkingssymbool van de Eerste Wereldoorlog – met behulp van spiesjes, schuimrubber, zwarte knopen en een beetje verf.

Klaprozen waren de enige bloemen die op de slagvelden bloeiden en op die manier het enige teken van leven in een verwoeste natuur. Van september tot 9 november worden deze klaprozen neergelegd op alle graven van de twintig kerkhoven. In totaal gaat het om ongeveer 5.700 gedenkstenen. Voor het neerleggen van de klaprozen worden de klassen uitgenodigd op een militaire begraafplaats voor een korte plechtigheid. Het project wordt op 9 november, twee dagen voor Wapenstilstand, afgesloten met een herdenking waarop nationale en internationale personaliteiten zijn uitgenodigd. Wil u er meer over weten? Klik op de volgende link: Un coquelicot en mémoire de nos héros.

Herinneringsplicht

Anny Beauprez, de Entente des Associations Patriotiques van Komen-Waasten, Plugstreet 14-18 Experience: drie verschillende actoren, verbonden door dezelfde herinneringsplicht. Ze willen de herinnering aan de Eerste Wereldoorlog delen. Voor hen is het een burgerplicht de feiten die België en de hele wereld hebben veranderd niet te vergeten. Die plicht willen ze graag doorgeven aan lokale inwoners van alle leeftijden. De opgesomde initiatieven zijn vooral gericht op de jeugd, want dat is de toekomst. Ze willen hun kennis over de Groote Oorlog overdragen en aandacht vragen voor de vaak jonge soldaten die zich hebben opgeofferd en gesneuveld zijn voor hun ideaal, voor hun plicht.

Die soldaten kregen niet de kans om te spelen, te studeren en ouder te worden. De initiatieven willen de jongeren van vandaag dan ook waarschuwen voor de gevaren van oorlog en geweld. Anny maakt er zich zorgen over dat jongeren de oorlog zouden banaliseren als gevolg van videogames die geweld verheerlijken. Verder is het belangrijk de jeugd te laten inzien dat er conflicten aan de gang zijn in andere delen van de wereld, zoals bijvoorbeeld in Syrië. De herinneringsplicht gaat dus gepaard met een educatieve missie. Dankzij deze initiatieven kan de herinnering aan de Eerste Wereldoorlog op een meer actieve en didactische manier levendig worden gehouden.

Een symbolische daad

Tijdens de plechtigheid ter gelegenheid van het peterschap kunnen de scholen een bloem neerleggen, een gedicht voorlezen of een herinneringswerk maken. Voor het initiatief ‘Een klaproos ter nagedachtenis van onze helden’ werden handgemaakte klaprozen op de graven van de soldaten gelegd. Deze symbolische handelingen vormen een persoonlijk eerbetoon en laten niemand onberoerd. Een eenvoudig fysiek gebaar verbindt de aanwezigen met de soldaten uit het verleden. Zo wordt de herinnering versterkt. Kleine, vaak ontroerende rituelen komen de menselijke relaties ten goede. Anny laat de leerlingen samen nadenken en zich de tragische gebeurtenissen voor de geest halen. Soms brengt ze families bij elkaar die in andere werelddelen wonen. Dat is het geval wanneer de peter of meter de familie ontmoet van een soldaat die tijdens de Eerste Wereldoorlog in de streek sneuvelde.

Deze twee kleine initiatieven bereiken veel mensen om de herinnering levendig te houden. U vindt ze in de Atlas van buurtinitiatieven. Vicinia nodigt u ook uit om andere initiatieven te ontdekken, zoals de reconstructie van de kerstbestanden 14-18 en de herdenkingsplechtigheden georganiseerd door de Entente des Associations Patriotiques van Komen-Waasten.

We sluiten dit artikel af met het devies van de Entente des Associations Patriotiques van Komen-Waasten. Het vat goed de overtuiging samen van alle Komenaren die betrokken zijn bij de initiatieven ter herdenking van de Groote Oorlog:

“Oublier ces évènements serait une erreur.

Ne pas en parler serait faire outrage à notre passé et nuire à notre avenir.

C’est notre devoir de mémoire.”

(“Deze gebeurtenissen vergeten zou een vergissing zijn.

Er niet over praten zou schandelijk zijn ten opzichte van ons verleden en schadelijk voor onze toekomst.

Herinneren is onze plicht.”)

Auteur: Justine Dugardin, die stage heeft gelopen bij Vicinia